اندازة زاويه اي قرص ظاهري ماه و خورشيد حدوداً نيم درجه (يا 30 دقيقه قوس) است. فاصلة افق تا بالاي سر (نقطه سمت الرأس) 90 درجه مي باشد. در نقشه هاي آسماني كه هر ماه در مجلات نجومي چاپ مي شود لبه نقشه (اطراف نقشه) بعنوان خط افق محسوب مي شود و سمت الرأس نقطه مركز نقشه است. بنابراين در روي نقشه فاصله بين مركز تا لبه آن، معادل 90 درجه است. فاصله بين ستاره قطبي تا خط افق در هر مكان جغرافيايي معادل عرض جغرافيايي آن محل است. بعنوان مثال فاصله ستاره قطبي تا افق شمال شهر شيراز 5/29 درجه است كه معادل عرض جغرافيايي اين شهر در نقشه جغرافياست. اين فاصله را مي توان با يك دست مشت كرده در كنار يك دست باز به راحتي اندازه گرفت. اگر به نقشه ستارگان مربوط به خرداد يا تيرماه در يكي از نشريات نجومي مراجعه كنيد، روشنترين ستاره در آن، نسر واقع (Vega) يا آلفا - شلياق (α - Lyra) است

شكل 7 : صورت فلکی شلياق با ستاره معروف و پر نورش بنام نسر واقع

 فاصله اين ستاره تا لبه نقشه (خط افق) در حدود دو سوم فاصله افق شرق تا سمت الرأس است. اين به معني آن است كه ارتفاع ستاره نسر واقع حدود 60 درجه بالاي افق شرق مي باشد. بنابراين در زمانها و تاريخهاي ذكر شده براي نقشه، ستاره مذكور به اندازه سه دست كاملاً باز از افق مشرق فاصله دارد. با اين توصيف، يافتن آن بسيار آسان مي شود و كافي است شما به افق شرق نظر دوخته و سپس با دست باز سه وجب در آسمان بپيمائيد. آنگاه حول و حوش جايي كه آخرين انگشت شما قرار مي گيرد، ستاره تابناك نسرواقع را مي توان پيدا كرد. پس از آنكه آن را يافتيد، در شبهاي آينده با يك نگاه كوتاه مي توانيد در آسمان پيدايش كنيد. وقتي كه اين ستاره را به ديگران نشان مي دهيد به آنها خواهيد گفت كه اين ستاره بزرگتر و داغتر از خورشيد است و علاوه براين 50 بار درخشانتر از خورشيد و حدود 25 سال نوري از ما فاصله طولي دارد. در اينجا اگر اطرافيان شما اطلاعات كمي از نجوم داشته باشند با توصيف فوق به عنوان يك ستاره شناس پرتلاش و محبوب محسوب مي شويد!؟

اينك نقشه را وارونه كنيد بطوريكه افق شرق رو به پايين (زمين) قرار گيرد و آنگاه به سمت شرق نگاه كنيد. با وجب كردن آسمان مي توانيد از طريق نسر واقع به ستارگان ديگر برويد و آنها را پيدا نماييد. بعنوان مثال در نقشه آسمان، ستاره ذنب الدجاجه (Deneb) يا آلفا ـ دجاجه (α - Sygnus) را پيدا كنيد. اين ستاره كم نورتر از نسر واقع و در فاصلة حدوداً 25 درجه اي سمت چپ و در پايين آن قرار گرفته است. بنابراين وقتي كه از روي نقشه به آسمان شرق نظاره مي كنيد تا ذنب الدجاجه را بيابيد به اندازه كمي بيشتر از يك وجب كامل به سمت چپ و پايين نسر واقع حركت كنيد تا به ذنب الدجاجه برسيد

شكل 8: صورت فلکی دجاجه با شکل جالب و ستاره معروف و پر نورش بنام ذنب الدجاجه

با ادامه و تكرار اين تمرين براي يافتن ديگر اجرام آسماني خيلي زود مي توانيد ستارگان و صورتهاي فلكي ديگر را ياد بگيريد. اگر اين موضوع را خوب درك كنيد آنگاه تفاوت زيادي بين شما و ديگران اين است كه فكر مي كنند يافتن ستارگان واقعاً مشكل است. از آنجائيكه افراد مختلف داراي دستان و بازوهايي با اندازه هاي متفاوت اند، لذا اگر مي خواهيد با دقت بيشتري آسمان را وجب كنيد بايد دستان خود را از قبل آزمايش كنيد. آزمايش دستانتان بدين صورت است كه بر مبناي اندازه هاي گفته شده در مورد فواصل بين ستارگان صورت فلكي دب اكبر، زوايا و حالات مختلف دست خود را اندازه گيري نمائيد و ميزان خطا يا تفاوتي كه مشاهده مي كنيد را به ذهن خود بسپاريد.

اجرام ديگر آسماني نيز مثل ماه و خورشيد، مي توانند راهنماي خوبي براي اندازه گيري زواياي كوچك باشند. البته هيچگاه براي تعيين اندازه قرص خورشيد و يا رؤيت سطح آن به طور مستقيم و يا با چشم بدون حفاظ به آن نگاه نكنيد چون صدمات جبران ناپذيري به چشمانتان وارد مي شود. براي تعيين اندازه ظاهري هر چيزي به درجه مي بايست در ابتدا عرض (قطر يا پهناي) آنرا بر فاصله اش تقسيم كنيد و سپس عدد بدست آمده را در عدد 57 ضرب كنيد.

57 × (فاصله جسم تا بيننده / قطر يا عرض جسم) = اندازه زوايه اي يك جسم

بعنوان مثال اندازه زوايه اي توپي با قطر 1 متر كه در فاصله 57 متري از ما قرار دارد، يك درجه مي باشد كه اين مقدار معادل دو برابر قرص خورشيد يا ماه است. يك دوربين دو چشمي معمولي حدود 7 درجه ميدان ديد دارد. جوينده تلسكوپها معمولاً 5 درجه و يك تلسكوپ با 50 برابر بزرگنمايي حدوداً 1 درجه ميدان ديد دارد. اگر مي خواهيد ميدان ديد دوربين دو چشمي خود را به طور نسبتاً دقيقي بدانيد، آنرا به طرف آسمان نشانه برويد و بر روي ستارگان مختلف قرار دهيد. در اين حال اگر دو ستاره درست بر روي لبه ميدان ديد چشمي دوربين و درست در مقابل هم قرار گيرند، آنگاه ميدان ديد دوربين تان معادل فاصلة زوايه اي بين آن دو ستاره است. به دو طريق مي توان جدائي زاويه اي بين اين دو ستاره را بدست آورد. در روش اول كه باب طبع دوستداران محاسبات نجومي است ابتدا با مراجعه به نقشه ستارگان و يا نرم افزار هاي محاسباتي (كه داراي نقشه آسمان شب مي باشند)، بعد و ميل آن دو ستاره را بدست آوريد. در مرحله دوم از طريق فرمول زير مي توانيد جدائي زاويه اي آن دو ستاره را حساب نمائيد. عدد بدست آمده معرف ميدان ديد دوربين شما خواهد بود. واضح است كه اين كار را براي تلسكوپ تان نيز مي توانيد انجام دهيد.

Cos d = sin δ1 sin δ2 + cos δ1 cos δ2 cos (α1- α2) 

در اين فرمول α1 و δ1 به ترتيب زاويه بعد و ميل ستاره اول و α2 و δ2 بعد و ميل ستاره دوم مي باشد. در برخي از نرم افزارهاي محاسباتي نجومي عمل اندازه گيري جدائي زاويه اي به طور مستقيم و از طريق كشيدن يك خط بين دو جرم سماوي بر روي نقشه آسمان درون نرم افزار ممكن است.

اگر به دو طريق مذكور نتوانستيد ميدان ديد دوربين را بدست آوريد. راه حل سوم را بيازمائيد. در اين روش نخست دوربين خود را بر روي سه پايه سوار كنيد و در فاصله 10- 8 متر از يك ديوار قرار دهيد. اينك در حاليكه دوربين بر روي ديوار تنظيم شده از فردي بخواهيد تا دو علامت كوچك بر روي نقاط لبه ميدان ديدتان بر روي ديوار بگذارد. آنگاه با استفاده از فرمولي كه در سطور پيشين ذكر شد مي توانيد به راحتي زاويه ميدان ديد دوربينتان را محاسبه كنيد.   

بدین ترتيب كه اندازه دو لبه ميدان ديد بر روي ديوار را بر فاصله دوربين از ‌ديوار تقسيم كنيد و سپس عدد بدست آمده را در 57 ضرب کنید. بعنوان مثال اگر فاصله دو لبه میدان دید دوربینتان بر روی دیوار یک متر است و فاصله بين دوربين تا ديوار 8 متر آنگاه ميدان ديد دوربين تان چنين خواهد شد: 

اگر مي خواهيد بدانيد كه حين نگاه كردن در دوربين دو چشمي در ميدان ديدتان چه اجرام و ستارگاني ديده مي شود ،‌به ترتيب زير عمل كنيد:

در ابتدا نقشه اي از آسمان تهيه نماييد. سپس مطابق با اندازه و مقياس نقشه، بر روي يك كاغذ سفيد دايره به اندازه ميدان ديد دوربين تان رسم نموده و سپس دايره را بوسيله تيغ بريده و بيرون آوريد. اينك يك وسيله ساده در اختيار داريد كه در هر نقطه از نقشه كه قرارش دهيد، مي توانيد اجرام و ستارگان و صورتهاي فلكي واقع در ميدان ديد دوربين تان را قبل از نگاه كردن از دورن دوربين مشاهده كنيد. بعنوان مثال در نقشه آسمان (وسط مجله) براي نشان دادن ميدان ديد 7 درجه اي يك دوربين فقط كافي است دايره اي به قطر حدود يك سانتي متر بر روي يك كاغذ سفيد كشيده و سپس آن دايره را از كاغذ بوسيله تيغ جدا سازيد. آنگاه كاغذ سفيد را در هر كجاي نقشه كه قرار دهيد مي توانيد به راحتي دريابيد كه اگر با دوربين هم به آن منطقه از آسمان نگاه مي كرديد، همين اجرام روي نقشه را مشاهده مي كرديد.

براي نشان دادن ميدان ديد يك تلسكوپ با زاويه ديد 1 درجه اين سوراخ كمي كمتر از 5/1 ميلي متر مي شد. اگر ندانيد ميدان ديد تلسكوپ يا دوربيني كه با آن كار مي كنيد چقدر است، به راحتي نمي توانيد رصد كنيد. نگاه كردن با تلسكوپ به آسمان مثل نگاه كردن به نقشه در زير ميكروسكوپ است. پس مهم است كه بدانيد ميدان ديد ابزاري كه براي رصد بكار مي بريد چقدر است؟!. چون وقتي كه با دوربين يا تلسكوپ به آسمان نگاه مي كنيد،‌ مقياسها عوض مي شود و زاويه بين ستارگان در ميدان ديد ابزارتان ظاهراً‌ بيشتر مي شود. اما اين افزايش فاصله ناشي از بزرگ شدن تصاوير است.  

حال با دانستن اين موضوع به سراغ چند جرم آسماني مي رويم. در فصل تابستان ستاره قلب العقرب (Antares = α - Scorpion) در جنوب آسمان با رنگ سرخ در وسط صورت فلكي عقرب و از قدر متغير 8/1 - 9/0 ميدرخشد.

شكل 9 : صورت فلکی عقرب با شکل جالب و ستاره معروف و قرمز رنگش بنام قلب العقرب

با دوربين دو چشمي به اين ستاره نگاه كنيد. رنگ سرخ آن به وضوح مشخص است. وقتي كه به آن نگاه مي كنيد قلب العقرب آن لحظه را نمي بينيد، بلكه قلب العقرب 400 سال پيش را مي بينيد. چون اين ستاره 400 سال نوري با ما فاصله دارد و نوري كه اينك از آن به چشم شما مي رسد نوريست كه در ابتداي قرن 17 ميلادي حتي و قبل از بكارگيري تلسكوپ توسط گاليله، به راه افتاده و به سوي شما آمده است.

 اكنون ستاره قلب العقرب در مركز ميدان ديدتان قرار دهيد و به ستاره اي كه در نيمه راه مركز تا لبه ميدان ديدتان در جهت مغرب (سمت عقربه ساعت ¸) قرار گرفته است، نگاه كنيد. آن ستاره سيگما ـ عقرب است كه با قدر 9/2 مي درخشد. اين ستاره يك غول سفيد رنگ است و 600 سال نوري با ما فاصله دارد.

ستارگان رنگهاي مختلفي دارند كه رنگ آنها با دماي آنها ارتباط نزديكي دارد. رنگ هر ستاره اي به ما مي گويد كه آن چقدر داغ است؟. بعضي مثل قلب العقرب قرمز و بعضي ديگر سفيد رنگ يا سفيد مايل به آبي هستند. اكنون سيگما عقرب را در مركز ميدان ديدتان قرار دهيد و به فاصله سه چهارم مركز تا لبه ميدان ديدتان به سمت عقربه ساعت · نگاه كنيد. در آنجا يك توده ابر با نور تقريباً ضعيفي مي درخشد. اين توده كه يك خوشه كروي بيش نيست، به نام M80 خوانده مي شود كه از هزاران ستاره با فاصله تقريبي 000/30  سال نوري از ما قرار دارد. قدر اين خوشه 5/7 است. اين خوشه 12 بار دورتر از دورترين ستارگاني است كه با چشم غير مسلح ديده مي شوند.

شكل 10 : بخشي از صورت فلکي عقرب و مکان M80 و چند ستاره ريز و درشت اين صورت فلکي

وقتي كه M80 در مركز ديدتان قرار داديد، بايد بتوانيد ستاره پرنور بتا ـ عقرب (β - Scorpion) را حدوداً بر روي لبه ميدان ديدتان در سمت عقربه ساعت ¸ مشاهده كنيد. در ميانه راه رسيدن به بتا ـ عقرب دو ستاره ديگر نيز قرار دارند به نامهاي امگا ـ 1 ـ عقرب (ώ 1) و امگا ـ 2 ـ عقرب (ώ 2) و يك نمونه ستاره دو تايي با جدايي مناسب براي رصدند. بتا عقرب با اين دو ستاره حدود يك درجه فاصله دارد و در سمت شمال غربشان واقع شده است. بتا عقرب نيز يك ستاره دوتايي است اما دو ستاره اين سيستم آن قدر به هم نزديك اند كه نمي توان آنها را با دوربين دو چشمي تفكيك نمود. جدايي آنها 132 برابر كوچكتر از قطر ماه كامل است و از اينرو به صورت يك ستاره ديده مي شوند. بنابراين همانطوريكه ديديد با يك دوربين دوچشمي مي توان در آسمان به گردش پرداخت و با پرش از ستاره اي به ستاره اي ديگر همه آسمان را گشت. اين روش را پرش ستاره اي مي گويند كه بهترين راه جهت پيدا نمودن و آشنايي با اجرام آسماني خصوصاً آنها كه ضعيفترند، مي باشد. انجام اين كار مستلزم اين است كه از قبل ما برروي نقشه آسمان، اجرام و موقعيت آنها را نسبت به همديگر پيدا نموده و در ذهن خود بسپاريم و سپس در شب آنها را به شيوه گفته شده رصد نمائيم.

جهات در آسمان:

در رصد اجرام آسماني، شناخت جهات سماوي بسيار مهم است و كسي كه در شناخت جهات آسماني خوب عمل كند در رصد اجرام مشكلي نخواهد داشت. در سطور قبلي اصطلاحاتي از قبيل “بالاي افق” و يا “به سمت عقربه ساعت 1” و ... بكار رفت. اما اين جهات ذكر شده جهاتي هستند كه در يك زمان، تاريخ و ارتفاع خاصي از افق معتبرند و در غير اين صورت اعتبار خود را از دست مي دهند. بيشتر نقشه هاي آسمان به گونه اي هستند كه در هر زمان يا تاريخ خاص و در هر مكان از كره زمين قابل استفاده اند. بنابراين در اين نقشه ها افق هيچوقت مشخص نمي شود. در كل به جاي اصطلاحاتي چون بالا يا پايين، بايد جهات آسماني را كه شامل شمال، جنوب، شرق و غرب مي باشد را بكار برد. اين جهات بدون در نظر گرفتن تاريخ و زمان خاص، براي هر ستاره و جرمي بطور ثابت مشخص شده است. در هر كجاي آسمان جهت شمال جهتي است كه به سمت قطب شمال سماوي امتداد دارد. اين نقطه (قطب شمال سماوي) نقطه اي است در كنار ستاره قطبي (Polaris = α - Ursa Minor). وقتي كه شما از يك نقشه آسمان در فضاي آزاد استفاده مي كنيد، بايد نقطه شمال نقشه را (نسبت به مركز نقشه) به سمت قطب شمال سماوي آسمان (ستاره قطبي) بگيريد. در اين صورت نقشه بر روي آسمان تنظيم شده و مكان هر صورت فلكي برو روي نقشه دقيقاً با همان زوايه اي كه نسبت به نقطه شمال دارند، بر روي كره سماوي نيز با همان زوايه نسبت به قطب شمال سماوي (ستاره قطبي) قرار دارند. خوشبختانه ستاره قطبي با وجود اينكه از قدر 2 در آسمان مي درخشد، يكي از ستارگاني است كه يافتنش براي آماتورهاي تازه كار هم خيلي ساده و راحت است.

براي يافتن ستاره قطبي كافي است كه رو به شمال  ايستاده و ملاقه دب اكبر را پيدا كنيد. آنگاه دو ستاره نشانه رو (ستارگان دبه و مراق) را به اندازه 6 برابر فاصله شان در جهت شمال (يا به سمت دهانه ملاقه دب اكبر) مستقيماً‌ امتداد داده تا به ستاره قطبي برسيد. فاصله ستاره قطبي تا دبه حدود 30 درجه يا 5/1 وجب يا دست است. در نقشه آسمان برخلاف نقشه جغرافياي كشورها، شرق آسمان در سمت چپ است و غرب آسمان در سمت راست. دليل اين كار خيلي ساده است.‌ چون نقشه جغرافيا هميشه در پايين گرفته مي شود ولي نقشه آسمان در بالاي سر. اگر ما مي توانستيم در مركز كره زمين قرار بگيريم و آنگاه كشورها را بر پوسته زمين مشاهده كنيم آنگاه نقشه جغرافيايي كشورها نيز مثل آسمان مي شد. يعني بايد آن را بالاي سر مي گرفتيم و در آن وضعيت شرق نقشه در سمت چپ قرار داشت و غرب آن در سمت راست. در لبه همه نقشه هاي مربوط به آسمان شب، اعداد و ارقامي كه حاكي از بعد و ميل نقشه است،‌ بچشم مي خورد. شمال در اينگونه نقشه ها در جهتي است كه در آن جهت اعداد ميل افزايش مي يايد. (يعني از عدد صفر به سمت عدد 90+ پيش مي رود. افزايش اعداد بعد نيز كه “زوايه ساعتي” هم خوانده مي شود،‌ به طرف شرق است (يعني از 0 تا 24 ساعت).

وقتي كه با يك تلسكوپ به آسمان نگاه مي كنيد، معمولاً بايد بتوانيد بگوييد كه سمت شمال در چه جهتي از ميدان ديدتان قرار دارد. براي اين منظور بايد تلسكوپ را به دقت به سمت ستاره قطبي (قطب شمال سماوي) حركت دهيد. در اين حالت ستارگان و ديگر اجرام از سمت شمال ميدان ديدتان وارد ميدان ديد شده و از سمت جنوب آن خارج مي شوند. همچنين زماني كه تلسكوپ شما كاملاً بدون حركت است ستارگان جديد از سمت شرق ميدان ديدتان وارد شده و از طرف غرب آن خارج مي شوند و اين نشان از آن دارد كه زمين دارد از طرف غرب به سمت شرق به دور خود مي چرخد. البته اين قاعده بدون توجه به اين موضوع است كه ديد در تلسكوپ بصورت وارونه و يا اينكه بصورت آينه است و يا حالتي از هر دو مورد گفته شده. پيدا نمودن جهت شمال نيز همانند يادگيري اندازه گيري زوايا با دست است و تنها كمي كسب تجربه لازم است تا بتوانيد به دومين جنبه از طبيعت كره سماوي دست يابيد. اين دو طبيعت كه يكي جهت يابي و ديگري فواصل است، كليد آشنايي شما با آسمان شب و پيدا نمودن آسان ستارگان و ديگر اجرام مي باشد. اگر اين دو را خوب ياد بگيريد نه در آسمان گم مي شويد و نه اجرام آسماني را گم مي كنيد.

 پايان

 با آرزوي آسماني پر ستاره