فواصل آسمانی: وجب، متر يا معياري ديگر!؟

مقدمه:

شناخت ستارگان و صورتهاي فلكي بايد خيلي آسان باشد. يك پرنده تيزبين يا سگ شكارچي حتي در بياباني بزرگ و وسيع شكار مورد نظر خود را به راحتي پيدا نموده و آنرا صيد مي كند. اما شكارچيان آسمان چگونه صيد خود را به دام مي اندازند؟ آنها آسمان را با توجه به مختصاتي كه برايش تعريف كرده اند مي شناسند و از طريق مختصات به جرم مورد نظر خود دست پيدا مي كنند.

وقتي كه مردم عادي خبري را از يك جرم آسماني (مثلاُ ستاره قلب العقرب) در روزنامه ها يا مجلات مي خوانند و نقشه صورت فلكي عقرب هم در آن روزنامه يا مجله چاپ شده است، تلاش مي كنند كه آن ستاره را در آسمان شب پيدا كنند و آنگاه كه تلاشهايشان جهت پيدا نمودن آن جرم بي نتيجه مي ماند،‌ دلسرد شده و از اين كار دست مي كشند و اينجاست كه ممكن است تقصير اين عمل را به گردن خودشان بيندازند تا ناقص بودن نقشه يا آموزشهاي لازم جهت يافتن اجرام سماوي.

اين عده ممكن است براين تصور قديمي و دور از واقعيت بمانند كه يافتن اجرام در آسمان احتياج به تخصص هايي چون گرفتن مدرك دكتراي نجوم، دست يابي به اسرار و رموزي خاص و يا كسب مهارتهاي فني دارد كه اكثر انسانها از اين نعمت ها و موهبتها بي نصيبند!؟

و اما :

يكي از بزرگترين خدماتي كه اخترشناسان آماتور انجام مي دهند اين است كه اين ذهنيت قديمي را از ذهن عموم پاك كنند. اما يافتن اجرام آسماني بسيار راحت تر از آن است كه فكر مي كنيد و ستاره شناسي علمي است همگاني. اگر تاكنون در جامعه ما به آن كمتر پرداخته شده و يا اينكه علمي نا آشنا و بدون استفاده و سود است دليلش بي توجهي عموم و مسؤولين به فراگيري و ترويج آن است. آسمان شب علاوه بر اينكه در كتابها توصيف شده است، اما بسياري از اوقات بوسيله كار مستقيم عملي، تجربه مي شود، گاهي نيز توسط تلويزيون برنامه هايي در اين خصوص پخش مي شود. در جايي ديگر نويسندگان متخصص، كتابهايي در اين زمينه مي نويسند و انگشت شماري از عموم نيز سرسختانه و بي تابانه به دنبال درك مسائل و رويدادهاي نجومي اند. اين عده براين عقيده اند كه هر طور شده بايد در مورد عالم هستي و رويدادهاي آن بيشتر بياموزند و اطلاعات خودشان را بالا ببرند.

هميشه دو مسئله اساسي در مورد يافتن اجرام آسماني در آسمان بسيار مهم اند. يكي از اين دو مسئله “فاصله” و ديگري “جهت” است. شايد تاكنون در ميان يك عده كه به آسمان علاقمندند و به مشاهده اجرام آن مشغولند قرار گرفته باشيد. از آنجاييكه آسمان شب اجرام متنوع و زيادي در دل خود جاي داده ممكن است در ميان گروه شخصي براي دوستش مشاهداتش را اينگونه تعريف كند: آيا شما هم اون ستاره رو مي بينيد؟ هموني كه 20 سانتي متر بالاتر از اون ستارة پرنوره قرار داره؟ پس از لحظاتي ك به صحبت آن دو گوش فرا داديد دوستش به او مي گويد: من اون ستاره اي رو كه ميگيد ديدم ولي انگار سه متر با ستاره پايينيه فاصله داره؟!

خوب شما كه به طور تصادفي اين گفتگو را شنيديد چه فكر مي كنيد. آيا شما هم اون ستاره رو با همون فاصله 20 سانتي متر يا سه متر ديد يا كمتر و بيشتر. اصلاً معيار سنجش فواصل در آسمان چيست كه اين همه علاقمند از آن معيار شناخته شده استفاده كنند و معني و مفهوم سخنان نجومي همديگر را بفهمند؟!. مسلماً متر و سانتيمتر و اينچ و ... معياري نيست كه بتوان با آن آسمان را اندازه گيري كرد. چون تمام آسمان ممكن است از نظر يك فرد 100 متر باشد و از نظر فرد ديگري 50 كيلومتر. در واقع آسمان بسيار دور دست و نامتناهي است و بنابراين بجاي اندازه گيريهاي مرسوم طولي  و خطي كه بيشتر بر روي زمين كار برد دارد، بايد به معياري بهتر و درست تر جهت اندازه گيري فواصل آسماني انديشيد و آن معيار همان اندازه گيري زاويه اي است كه در آسمان كاربرد بسيار زيادي دارد. مثلاً اگر ستاره ضعيفي كه داريد مي بينيد 1 درجه بالاي ستاره پرنور كنار دستش باشد اين بدين معناست كه اگر دو خط از چشم شما به آن دو ستاره كشده شود،‌ آنگاه زاويه بين آن دو 1 درجه مي باشد.

در اين جا شما را با يك ابزار اندازه گيري تقريبي آشنا مي كنيم. اين ابزار چيزي جز دستان شما نخواهد بود. براي اين منظور دست خود را كشيده و به اندازه طول بازويتان دراز كنيد. سپس دست خود را مشت كنيد. مشت شما در حدود 10 درجه از آسمان را مي پوشاند. البته از شصت تا انگشت كوچكتان. حال اگر دستتان را باز نموده و در آسمان وجب كنيد. هر وجب شما از سر انگشت شصت تا سرانگشت كوچك حدود 20 درجه را مي پوشاند.

شكل1: دست انسان يك وسيله در تعيين تقريبي زواياي آسماني است.

عرض ناخن انگشت سبابه شما حدود 1 درجه است. (2 برابر قرص ماه كامل). اينك انگشت شصت دست خود را بسته و سپس از چهار انگشت باقيمانده دو انگشت وسط را نيز ببنديد و سعي كنيد تا آنجا كه مي توانيد انگشت كوچك و سبابه را كه باز هستند از هم فاصله شان دهيد. حال اگر با آنها آسمان را نشانه برويد، از سرانگشت كوچك تا سرانگشت سبابه حدود 15 درجه را اندازه مي گيريد.

شكل2: كاربرد حالات مختلف دست در تعيين زواياي تقريبي 10، 15 و 20 درجه در آسمان. در تمام حالات فوق بايد دست به اندازه طول بازو با چشم فاصله داشته باشد و ضمناً يكي از چشمها نيز بايد بسته باشد

اندازه گيري فواصل 5 درجه اي نيز مي توانيد انگشت كوچك و شصت خود را بسته و عرض سه انگشت مياني را به عنوان 5 درجه پهنا در نظر بگيريد. پهناي جهار انگشت سمت راست دست راست (غير از پهناي انگشت شصت) نيز حدود 8 درجه را در آسمان پوشش مي دهد. در شكل ها بهتر متوجه توضيحات گفته شده مي شويد.

شكل 3: كاربرد حالات مختلف دست در تعيين زواياي تقريبي 1، 5 و 8 درجه در آسمان

در جائي ديگر ميتوانيد از انگشت سبابه براي اندازه گيري زوايا استفاده كنيد بدين ترتيب كه دست خود را در طول بازويتان بكشيد و سپس تمام انگشتان را غير از انگشت سبابه ببنديد. آنگاه طول بند كوچكتر انگشت سبابه شما زاويا اي در حدود 5/2 درجه را در آسمان نشان مي دهد. بند مياني حدود 4 درجه و آخرين بند اندازه اي حدود 5 درجه را نشان مي دهد.

شكل4: كاربرد حالات مختلف دست در تعيين زواياي تقريبي 5/2 ، 4 و 5 درجه در آسمان

پس مي بينيد كه دست شما ابزاري كارآ در زمينه اندازه گيري زواياست. شما مي توانيد در مواقع ضروري كه احتياج سريع به اندازه گيري فواصل در آسمان داريد. از اين شيوه استفاده كنيد. البته هر چند اندازه دست افراد مختلف و طول بازوهايشان متفاوت است و ممكن است يكي كوچك و ديگري بزرگتر باشد. اما زواياي ذكر شده در بيشتر دستها صدق دارد و دستهاي معمولي از اين بابت مشكل خاصي ندارند.

غير از روش فوق، روش ديگري نيز جهت اندازه گيري فواصل آسماني وجود دارد. از آنجائيكه ستارگان در آسمان هميشه ثابتند و فواصل بين آنها تغيير نمي كند لذا مي توان با يادگيري فواصل بين برخي از ستارگان معروف و پرنور و به خاطر سپردن اين فواصل از آنها در موقعيتهاي گوناگون براي اندازه گيري فواصل بين اجرام سماوي استفاده نمود. براي اين منظور به سراغ يكي از صورتهاي فلكي معروف و مشخص در آسمان مي رويم كه اتفاقاً براي كار ما بسيار مناسب است. اين صورت فلكي، دب اكبر است كه ساكنان نميكره شمالي آنرا بخوبي مي بينند و خوشبختانه در عرضهاي جغرافيايي حدود 30 درجه شمالي به بالا اين صورت فلكي از صورفلكي دور قطبي محسوب مي شود و هميشه كل صورت فلكي يا قسمتهايي از آن در بالاي افق ديده مي شود.

شكل5 : صورت فلکي دب اکبر با 7 ستاره پر نور در نيمکره شمالي آسمان

در شكلي كه از اين صورت فلكي رسم نموده ايم هفت ستاره معروف آن كه به شكل يك آبگردان (ملاقه) مي باشـــد، همــراه با فـواصـل زاويه اي بيــــن آنــــها ذكر گرديـــده است. فاصلـــه بين دو سـتاره دبه (Dubhe = α - Ursa Major) و قائد (Alkaid or Benetnasch = η - Ursa Major) 25 درجه مي باشد كه اين مقدار كمي بيشتر از اندازه دست باز شما در طول بازويتان است و ... . اكنون شما يك الگو جهت اندازه گيري فواصل مشابه در دست داريد. كه اين روش نيز اگر خوب در ذهنتان بسپاريدش، براي اندازه گيري فواصل آسماني مناسب است. حتي مي توانيد در نقشه هايي كه مقياس يكساني در آن رعايت شده از اين روش استفاده نماييد. 

جدول1 : فاصله زاويه اي بين ستارگان تشکيل دهنده ملاقه صورت فلکي دب اکبر (زوايا به درجه و دقيقه قوسي مي باشد)

غير از صورت فلکي دب اکبر صورت فلکي جبار هم شاخص بسيار خوبي براي اندازه گيري تقريبي زوايا در آسمان است. اين صورت فلکي داراي 7 ستاره پرنور است که خط استواي سماوي از مرکز آن مي گذرد. فاصله بين ستارگان اين صورت فلکي در جدول 2 آمده است.

 شكل6 : صورت فلکي جبار با 7 ستاره پر نورش در ميانه دو نيمکره شمالي و جنوبی آسمان

 جدول2 : فاصله زاويه اي بين ستارگان تشکيل دهنده صورت فلکي جبار (زوايا به درجه و دقيقه قوسي مي باشد)

برای ادامه مقاله اینجا را کلیک کنید

بازگشت به صفحه اصلی سایت

تلسکوپ های آمریکائی (MEADE)  ۞  تلسکوپ های ژاپنی (VIXEN)   ۞  تلسکوپ های روسی (TAL)    ۞   تجهیزات جانبی تلسکوپ های اخترنما ۞  تجهیزات جانبی MEADE   ۞  تجهیزات جانبی VIXEN   ۞  کيت تراش آينه تلسکوپ  ۞  کوتينگ آينه تلسکوپ  ۞  کيت تلسکوپ  ۞  کتاب  ۞  اطلس آسمان شب  ۞  پوستر  ۞  افلاک ياب  ۞  گرين ليزر (ليزر سبر) ۞ نرم افزارهای زبان اصلی روی CD  ۞ نرم افزارهای زبان اصلی روی DVD ۞  فيلم های زبان اصلی روی VCD  ۞ فيلم های مستند زبان اصلی روی DVD  ۞ فيلم های مستند زبان فارسی روی VCD ۞ فيلم های مستند با زير نويس فارسی روی DVD  ۞ نرم افزارهای فارسی روی CD  ۞  CCD  ۞ دوربين دو چشمی ۞ آسمان نما  ۞  GPS ۞ کارت پستال  ۞ ساعت خورشيدی  ۞ کالاهای متفرقه 

خدمات ويژه  ۞  سفارش و خريد  ۞  تماس با ما

Copyright © 2003-2004  Akhtarnamay-e-Shiraz CO. LTD.  All rights reserved.